Những phản ứng khi tiêm vắc xin ở trẻ rất nên biết và Xử trí sốc phản vệ và dị ứng sau tiêm văcxin

723

Theo GS.TS. Nguyễn Trần Hiển, Trưởng ban quản lý Dự án Tiêm chủng mở rộng quốc gia: Các loại vắc xin đều an toàn, tuy nhiên sau khi tiêm vắc xin trẻ hoàn toàn có thể xảy ra những phản ứng phụ nhẹ hoặc nặng hơn là sốc phản vệ. Theo GS. Hiển, phản ứng nhẹ thường xảy ra nhất tại vị trí tiêm như: sưng, đỏ, đau.

Phản ứng nặng hơn là bé có thể bị sốt. Dấu hiệu này là một phần của phản ứng miễn dịch cơ thể bé với virus.

Với những bé tiêm vắc-xin BCG ngừa bệnh lao được chích cho trẻ sơ sinh thì có đến 90-95% trường hợp có phản ứng sưng, đau, đỏ tại chỗ tiêm. Sau khoảng hai tuần lại xuất hiện một vết loét đỏ có kích thước bằng đầu bút chì. Sau đó hai tuần, vết loét tự lành, để lại một sẹo nhỏ có đường kính 5mm, chứng tỏ trẻ đã có miễn dịch.

Khi bé tiêm vắc xin có tế bào ho gà thì thường biểu hiện sốt trên 38 độ và các triệu chứng kích thích toàn thân.

Với vắc-xin ngừa bệnh sởi, sởi – quai bị – rubella, có từ 5-15% trẻ bị sốt, 5% ca nổi ban toàn thân, riêng uốn ván có 10% sốt và 25% ca bị kích thích toàn thân.

e5

Bên cạnh các phản ứng nhẹ ở trên bé có thể mắc phải những phản ứng sau tiêm nặng gây ra nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe và tính mạng. Có thể một vài trường hợp bé sau khi tiêm vắc-xin BCG phòng lao bị phản ứng nặng. Biểu hiện là viêm hạch có mủ thường xuất hiện từ tháng thứ 2 đến tháng thứ 6 sau khi tiêm

Với vắc-xin viêm gan siêu vi B, nguy cơ sốc phản vệ sau khi tiêm có thể xảy ra với tỉ lệ 1,1 ca/1.000.000 liều được chích và thường xảy ra trong vòng một giờ sau tiêm.

Với vắc-xin viêm não Nhật Bản (dạng bất hoạt) có những phản ứng biểu hiện thần kinh như: viêm não, bệnh não, thần kinh ngoại biên, tỷ lệ 1-2,3 ca/1 triệu liều.

Vắc-xin sởi, sởi – quai bị hoặc sởi – quai bị – rubella có thể gây co giật, sốt xuất hiện kéo dài từ 6-12 ngày, giảm tiểu cầu từ 15-35 ngày và cũng có khi sốc phản vệ. Tuy nhiên số ca phản ứng nặng tỷ lệ rất thấp, chỉ từ 1-330ca/1.000.000 liều tiêm.

Dù có thể xảy ra nhiều phản ứng phụ sau tiêm vắc xin nhưng cả phản ứng nhẹ và phản ứng nặng đều liên quan đến nhiều yếu tố. Trong đó, có thể do vắc-xin nhưng có khi do vấn đề bảo quản, cách tiêm chủng hay đơn giản là do người bệnh quá lo lắng…

Các phản ứng nhẹ tại chỗ hoặc tình trạng sốt sau tiêm văcxin thường xảy ra và không có chống chỉ định tiêm những liều chủng ngừa sau. Tuy nhiên, những trường hợp phản ứng dị ứng toàn thân hoặc sốc phản vệ cần được thăm khám, khai thác tiền sử dị ứng, làm test da với văcxin và thành phần trong văcxin để có thể đưa ra chẩn đoán và quyết định điều trị đúng ở người bệnh có phản ứng tức thì với văcxin.

Kết quả hình ảnh cho tiêm vắc xin cho trẻ

So sánh tần suất xuất hiện các tác dụng phụ của một số văcxin thông thường

Văcxin                                                        Phản ứng phụ/100.000 liều
Influenza                                                    3
Hepatitis B                                                 11,8
Sởi – quai bị – rubella                                 16,3
Bạch hầu – ho gà – uốn ván                        12,5

Biểu hiện lâm sàng của phản ứng dị ứng văcxin bao gồm:

Phản ứng tức thì hoặc qua trung gian IgE:

Phản ứng dị ứng với các thành phần của văcxin có vai trò hết sức quan trọng, đặc biệt khi sử dụng các văcxin được nuôi cấy trong môi trường protein từ trứng, men bia rượu và gelatine. Các thành phần khác trong văcxin như kháng sinh, các chất bảo quản, cố định, các thành phần nhiễm bẩn như latex cũng có thể là yếu tố kích phát hoặc là nguyên nhân của phản ứng dị ứng. Tuy nhiên, các protein trứng, gelatine và latex vẫn là nguyên nhân thường gặp nhất của các phản ứng dị ứng tức thì.

Các dấu hiệu của phản ứng dị ứng tức thì sau tiêm hoặc uống văcxin thường là các triệu chứng toàn thân kết hợp với biểu hiện trên da như ban đỏ, phù Quincke, mày đay, triệu chứng đường hô hấp như viêm mũi, kết mạc hoặc cơn co thắt phế quản. Bên cạnh đó còn có các biến chứng tim mạch với biểu hiện mệt mỏi, chóng mặt, tụt huyết áp. Thậm chí có thể rơi vào tình trạng sốc trong vòng vài phút.

Các triệu chứng của sốc phản vệ thường xảy ra trong vòng 4 giờ sau tiêm văcxin. Một bệnh nhân được chẩn đoán nghi ngờ sốc phản vệ khi có ít nhất một trong số 4 dấu hiệu tại các cơ quan sau:

– Biểu hiện trên da: Mày đay, phù mạch (phù Quincke), ngứa và ban giãn mạch.

– Đường hô hấp: ngạt mũi, chảy mũi, sung huyết niêm mạc mũi, tiếng thở rít do phù nề hầu họng và thanh quản hoặc các triệu chứng ở đường hô hấp dưới như khò khè, thở rít, tức nặng ngực, thở nông, nặng có thể suy hô hấp.

– Tim mạch: Hạ huyết áp, nhịp tim nhanh, da tái nhợt, nặng có thể ngừng tim.

– Biểu hiện dạ dày ruột: Nôn, buồn nôn, đau quặn bụng, nặng có thể đại tiểu tiện không tự chủ.

Các phản ứng tại chỗ và quá mẫn chậm:

– Các phản ứng chậm với văcxin thường biểu hiện tại chỗ tiêm. Các phản ứng này không được xếp vào nhóm phản ứng dị ứng mà thường là hậu quả của phản ứng viêm không đặc hiệu do các thành phần như muối nhôm hoặc vi sinh vật gây ra. Chúng thường được gọi là các yếu tố hoạt hóa.

– Hiện tượng Arthus: Các phản ứng này thường tiến triển sau từ 6 đến 12 giờ với sự có mặt của các kháng thể ở nồng độ cao, thậm chí diễn tiến đến vài ngày sau giống như bệnh huyết thanh. Hậu quả của quá trình viêm cấp tính có thể dẫn đến sự phá hủy tổ chức với một số triệu chứng có cơ chế giống bệnh huyết thanh bao gồm viêm khớp và sốt.

– Các phản ứng quá mẫn chậm: Các phản ứng qua trung gian tế bào lympho T thường biểu hiện dạng ezema tại chỗ, khởi phát sau từ 2 – 8 giờ đến 2 ngày. Đôi khi phản ứng cũng có thể lan rộng hơn và biểu hiện toàn thân như hồng ban đa dạng, hội chứng AGEP với biểu hiện sốt cao, ban mụn mủ cấp tình toàn thân sau tiêm văcxin.

Kết quả hình ảnh cho tiêm vắc xin cho trẻ

– Các biểu hiện sưng đau tại chỗ cũng có thể xuất hiện và lan rộng nhưng thường tự thoái lui sau từ 2 đến 4 ngày mà không để lại biến chứng gì. Những trường hợp này không có chống chỉ định tiêm văcxin sau đó. Các văcxin thường gây ra các phản ứng tại chỗ nặng như văcxin phế cầu đa giá, cúm, ho gà và đặc biệt là văcxin phối hợp bạch hầu và độc tố uốn ván, viêm gan siêu vi B.

Đáp ứng miễn dịch đối với uốn ván dẫn đến các tác dụng phụ tại chỗ cho khoảng 80% ở người lớn. Khoảng 2% số trẻ em chủng văcxin phối hợp ho gà và uốn ván (DTaP) có phản ứng tại chỗ.

Điều trị các phản ứng dị ứng sau tiêm văcxin bao gồm:

Nếu bệnh nhân bị phản ứng dị ứng tại chỗ thì chườm đá tại chỗ tiêm. Trường hợp bị đau nhiều, bác sĩ có thể chỉ định cho dùng paracetamol hoặc ibuprofen. Nếu có biểu hiện dị ứng, ngứa tại chỗ có thể sử dụng kháng histamine đường uống. Khi các triệu chứng thuyên giảm, cần theo dõi người bệnh ít nhất 30 phút tiếp theo.

Nếu bệnh nhân bị phản ứng phản vệ nhẹ với các biểu hiện thường gặp là mày đay và phù mạch (Quincke) thì dùng thuốc kháng histamine. Nếu triệu chứng nặng, toàn thân, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thêm corticosteroid.